Antalya’da önceki hafta gerçekleştirilen EIF Energy Expo 2026’da, önümüzdeki döneme damgasını vurması beklenen karbon piyasalarına yönelik ürün, hizmet ve çözümler de sergileniyordu. Aynı zamanda konuyla ilgili oturumlar da vardı. Karbon Piyasalarında Yeni Dönem: ETS, SKDM ve Yatırımcı İçin Ne Değişiyor başlıklı toplantı da bunlardan biri idi.
İşin hukuki tarafını Av. Selma Karaduman anlattı. Yani bu işin, mühendislik hesabı, emisyon rakamları, karbon tonajları gibi yönleri arasında kaybolup unutulan başka bir tarafını gösterdi. Bu işin sözleşmesi var, mahkemesi var, ticari anlaşması var, yarın bir gün kimin kime ne kadar para ödeyeceği var.
Benim anladığım şu oldu: Artık şirketin sadece fabrikasına, arsasına, makinesine, bankadaki parasına bakmak yetmiyor. Bir de karbonuna bakacaklar. Hatta belki yarın yatırımcı önce karbonunu soracak, sonra fabrikanı gezecek. Karaduman’ın anlattıklarından bazı önemli başlıkları kendi anladığım şekilde anlatmaya çalışacağım.
ASIRLIK BAKIR FİYATI-BUGÜNÜN KARBON RİSKİ
Söze, 20 yıllık avukat olduğunu söyleyip, yaşı ilerledikçe vekâlet ücretinin de yükseldi esprisiyle başlayan Karaduman’ın sonra anlattıkları ise hiç şakaya gelecek şeyler değildi.
Karaduman, 2007 yılında uluslararası bir hukuk bürosunda çalışırken yaşadıkları bir durumu anlattı önce. Bolu Tüneli projesinin paydaşlarından yabancı bir yatırımcı zor bir durumla karşılaşır. Dünya bakır fiyatları öyle yükselmiştir ki, yatırımcının bütün hesapları şaşmıştır. Bir tarafta imzaladığı anlaşmalar, diğer tarafta yerine getirmek zorunda olduğu taahhütler. Ama bakır fiyatı öyle bir yere ulaşır ki, şirket iflas etme tehlikesi ile karşı karşıyadır.
Bu örneğin ardından Karaduman aşağı yukarı şunu sordu: 100 yıldır takip edilen bakır fiyatlarının öngörülemez artışı ile üç yıl önce imzalanmış bir tedarik sözleşmesinde Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (SKDM) nedeniyle ortaya çıkabilecek öngörülemeyen karbon maliyetleri arasında ne fark var?
KARBON MALİYETİNİ ÖNGÖREBİLMEK
Evet, dün bakır fiyatını hesap edemeyen yatırımcı ne yaşıyorsa, bugün karbon maliyetini öngöremeyen sanayici de aynı durumdadır. Ey sanayici, sen üç yıl önce sözleşme yaptın. Ürünün fiyatını belirledin, teslimatını taahhüt ettin, müşterine söz verdin. Peki yarın karbon maliyeti geldiğinde ne yapacaksın? Bu maliyeti kim ödeyecek? Sen mi, müşterin mi, ithalatçı mı? Hadi bakalım, şimdi otur da bunu düşün!
Benim tavsiyem, karbon maliyetini hesaplamadan uzun vadeli sözleşme imzalamamak. Yok ben bilmiyordum, kimse söylemedi, bu maliyet nereden çıktı diye ağlamayın sonra. Çünkü piyasa kimsenin ağlamasını beklemeyecektir.
ŞİRKETİN MALINI BİLİYORSUN, PEKİ KARBONUNU BİLİYOR MUSUN?
Karaduman’ın anlattıklarına devam edelim. Eskiden bir şirkete yatırım yapılacağı zaman hukukçular şirketin bütün evraklarına bakıyormuş. Gayrimenkulleri, makineleri, patentleri, telif hakları, alacakları, borçları, kira sözleşmeleri, menkulleri, yani şirketin neyi var neyi yok inceleniyormuş. Bu incelemeye Due Diligence deniyor.
Ama şimdi ETS ve İklim Kanunu sonrasında bu incelemeye karbon riskleri de girmek zorunda. Yani yatırımcı artık sana sadece fabrikan kaç metrekare, makinen kaç para, borcun ne kadar diye sormayacak. Bir de fabrikan ne kadar karbon çıkarıyor, ton ürün başına ne kadar emisyonun var, enerji nereden geliyor diye soracak.
Tedarikçin ne kadar karbon salıyor? Emisyon verilerin doğru mu? Gelecekte karbon maliyetin ne olacak? Bunları da bilmek isteyecek. Ben buna Karbon Due Diligence diyorum. Belki kelimeyi biraz yanlış kullanıyorum ama anlatmak istediğim şey açık. Artık şirketin sadece parasını değil karbonunu da inceleyecekler.
Emisyon Ticaret Sistemi (ETS), Avrupa Birliği içerisindeki kapsamdaki tesislerin emisyonlarını fiyatlandırıyor. SKDM ise Avrupa dışından gelen belirli ürünlerin gömülü emisyonlarını dikkate alıyor. Sertifika yükümlülüğü AB ithalatçısında olsa bile bunun maliyeti Türk üreticisine ve ihracatçısına yansıyabilir. Yani sen doğrudan yükümlü değilim diye sevinirken müşterin sana dönüp karbon vergini isteyebilir. Daha düşük karbonlu üretim yapan başka tedarikçiye de gidebilir. Sonra vay efendim müşteriyi kaybettik, sipariş gitti, Avrupa bizi istemiyor demeyelim.
KAYIT BAŞKA, BEYAN BAŞKA
Av. Selma Karaduman, konuşmasında emisyonu kayıt altına almakla beyan etmenin aynı şeyle olmadığının altını çizdi. Bunu özellikle önemsiyorum. Çünkü bizim memlekette bazen bir Excel dosyası açıyoruz, içine birkaç rakam yazıyoruz, sonra tamam karbon işini yaptık diye seviniyoruz.
Ama öyle değil o iş. Emisyon verisini kaydetmek başka, beyan etmek başka, doğrulatmak başka. Ölçüm, raporlama ve doğrulama dediğimiz MRV süreci doğru yapılacak. Ve burada belgelendirme çok önemli.
Düşünün, bir şirket diğerine dava açmış. Duruşma günü gelmiş. Emisyon verisini kim hazırladı? Nasıl hesapladı? Hangi belgeyle ispat edeceksin? Tarafların sözleşmede kabul ettiği yükümlülük neydi? Bunlar öyle sonradan bir dosya hazırlayarak çözülecek işler değil. Yani bunların geçerli belgeler ile ispatı lazım. Çünkü yarın mahkemede kimse senin niyetine bakmaz, belgeye bakar. Sen haklı olduğunu düşünebilirsin ama bunu ispat edecek belgen yoksa ne olacak? Karaduman, işin hukuki boyutunun önemini anlattıktan sonra, bu alandaki danışmanların da projelere daha en başından dahil edilmesi gerektiğinin altını çizdi.
CHATGPT HER ŞEYİ BİLİYORSA, ZARARINI DA O MU ÖDEYECEK?
Geldik benim en sevdiğim ve biraz da sinirlendiğim konuya. Av. Selma Karaduman sunumunda çok dikkat çekici bir anekdot anlattı. Kıdemli bir meslektaşı kendisine, “Selma'cığım, sen böyle anlatıyorsun ama ChatGPT hepsinin cevabını veriyor” demiş. Önce meslektaşının şaka yaptığnı zannetmiş ama meslektaşının ciddi olduğunu anlamış Karaduman.
Sonra da şu uyarıyı yaptı. Bu sözleşmeleri ChatGPT'ye yaptıranların, ileride ortaya çıkabilecek milyon dolarlık zararların tazminini yapay zeka programını üreten/satan şirketlerinin ödemeyeceğine dikkat çekti.
Bizim memlekette herkes biraz internetten okuyup uzman oluyor. Birkaç video izliyor, üç soru soruyor, hemen kendini karbon danışmanı, hukukçu, mühendis zannediyor. Kusura bakmayın ama bu iş böyle olmaz.
Milyon dolarlık yatırımını, yıllarca biriktirdiğin sermayeni, şirketinin geleceğini kontrol edilmemiş bir sözleşmeye teslim etme. ChatGPT'yi kullan ama avukatını da yanında tut. Mühendisini de dinle, danışmanını da dinle. Çünkü yarın zarar ortaya çıktığında yapay zekâya kızmakla iş bitmeyecek.
EY SANAYİCİ, YARIN KAPINA GELEN FATURAYA ŞAŞIRMA!
Değerli sanayicilerimiz, ihracatçılarımız, yatırımcılarımız...
Av. Selma Karaduman’ın anlattıklarından benim çıkardığım sonuç çok açık.
ETS ve SKDM artık sadece çevre meselesi değil. Hukuk meselesi, ticaret meselesi, yatırım meselesi, finansman meselesi.
Karbon maliyetini hesaplamadan sözleşme imzalayan, emisyon verisini doğru tutmayan, tedarikçisinin karbon durumunu bilmeyen şirketler yarın çok zor durumda kalabilir.
Enerji verimliliği, yenilenebilir enerji, düşük karbonlu hammadde ve sürdürülebilir üretim artık sadece fuarda güzel afiş yapmak için kullanılan kelimeler değildir. Bunlar şirketin geleceğini kurtaracak yatırımlardır.
Ama bizim bazı sanayicimiz hâlâ bu işi Avrupa'nın çıkardığı yeni bir evrak işi olarak görüyor.
Bir form daha dolduracağız, bir belge daha alacağız, bir rapor daha hazırlayacağız diye düşünüyor. Hayır kardeşim, mesele bir form değil! Mesele fabrikanın geleceği. Mesele ihracatın, müşterin, yatırımın, işçinin, yıllarca verdiğin emeğin!
Bugün sözleşmene yazmadığın karbon riski yarın bilançonda karşına çıkabilir. Bugün ölçmediğin emisyon yarın ihracatının önüne engel olabilir. Bugün yatırım yapmadığın teknoloji yarın rakibinin sana karşı kullandığı avantaj olabilir.
Karbon piyasaları seni beklemeyecek. Avrupa'nın dönüşümü senin fabrikan hazır olsun diye durmayacak. Karbon artık sadece bacadan çıkan gaz değil. Karbon sözleşmedir, maliyettir, yatırımdır, finansmandır ve rekabettir.
Ey sanayici, bugün önlem al. Yarın geç kaldık deme. Çünkü o gün geldiğinde ne bakır fiyatını geri indirebilirsin, ne karbon maliyetini yok sayabilirsin, ne de yanlış imzaladığın sözleşmeyi bir tuşla düzeltebilirsin.
Karbonu yönetemeyen maliyetini yönetemez. Maliyetini yönetemeyen rekabet gücünü koruyamaz.