İklim değişikliği ve emisyon ile alakalı konuşmaya değerkonulardan bir tanesi de belki de birçok kişinin istatistik dışısayılar olarak görebileceği tütün endüstrisi ve çevre ilişkisidir.Tütün endüstrisi yıllık 84 milyon ton CO2 salınımına neden oluyor. Bu miktar küresel ısınmaya yaklaşık %0.2’lik bir katkı sağlıyor. Birçok kişi bu şekilde bir oranın istatistiksel olarak yok sayılabilecek derece küçük bir etki yaptığını düşünebilir. Ancak konu bu kadar basit değil. Tütün endüstrisi ve çevre ilişkisi ormansızlaşmayla, ülkeler arası adaletsizlikle, mikro plastik atıkları ile ve elektronik sigara ve e-atık olguları üzerinden okumak gerekiyor.
Öncelikle bazı verilerle başlayalım ki mesele biraz netleşsin. Dünya Sağlık Örgütü’nün “Tobacco: Poisoning our Planet” raporuna göre tütün endüstrisi her yıl yaklaşık 600 milyon ağacın kesilmesine, 200bin hektar arazinin tahribine, 22 milyar litre su kullanımına ve 84 milyon ton CO2 salınımına neden oluyor. Bu noktada, küresel ormansızlaşmanın %5’lik kısmının bu endüstriden kaynaklandığını söyleyebiliriz. Ayrıca, tütün endüstrisinin ürettiği karbon ayak izi ticari havacılık sektörünün yıllık CO2 üretiminin beşte birine karşılık geliyor. Bireysel içici açısından bakarsak ise yaşam döngüsü analizine göre tek bir sigaranın iklim değişikliğine katkısı 14 gram CO2-eşdeğeri, su ayak izi ise 3.7 litre ve fosil yakıt tüketimi 3,5 gram petrol eşdeğeridir. Yani günde bir paket sigara içen bir kişi yıllık 102 kg CO2-eşdeğeri emisyon üretiyor, 50 yıllık bir içici ömrü boyuncayaklaşık 5 ton CO2 biriktiriyor. Aynı kişi yalnızca sigara için günde 74 litre, yılda ise yaklaşık 27 ton su ayak izi bırakıyor. Dünya’da yılda yaklaşık 6 trilyon sigaranın üretildiği ve günde 18 milyar sigara tüketildiği düşünüldüğünde tablo daha net şekilde karşımıza çıkmış olur.
Bir başka örneği İtalya’dan verelim. İtalya’da yapılan kontrollü bir deneyde, 2 litrelik bir dizel motor 30 dakika kapalı bir garajda rölantide çalıştırılmış, ardından üç sigara sırayla 30 dakika boyunca yakılmış ve partikül düzeyleri karşılaştırılmıştır. Sonuç olarak sigara dumanının ilk saatteki PM seviyesi (830 μg/m³), dizel egzozununkinin (80 μg/m³) on katı civarındadır. Başka bir deyişle, kapalı alanda sigara yakmak, modern bir otomobilin egzozundan daha fazla hava kirliliği üretir.
Maalesef konu bununla da bitmiyor. Tütünün üretiminden tüketimine kadar devam eden yaşam döngüsü emisyonlarının yaklaşık yarısı tütün kurutma aşamasında çıkıyor. Kurutma gelişmekte olan ülkelerde yakılan odunlarla gerçekleşiyor. Bu da bahsedilen ülkelerdeki ormansızlaşmanın ana kaynağını oluşturuyor. Malavi’nin ormansızlaşmasının yaklaşık %26’lık kısmı tek başına tütünden kaynaklanıyor. Zimbabve’nin ormansızlaşmasının yaklaşık %15’lik kısmı tütün kurutmakaynaklı. Tanzanya’da da durum aynı. Ormansızlaşmanın yaklaşık %3.3-6.5’lık kısmı tütünden kaynaklanırken, yılda 61.000 hektardan fazla orman tütün için temizleniyor. Yine Bangladeş’te tütün tarlalarından ötürü çiftçiler %68 verim kaybı yaşıyor. Bu ülkeler sadece ormansızlaşmıyor aynı zamanda da toprakları ağır metaller biriktirdiği için farklı yaygın problemlerle de yüzleşmek zorunda kalıyorlar. Bu noktada bu ülkelerin katlandığı maliyetlerden bir diğeri de su tarafında yaşanıyor. Suyun en çaresiz kulanım senaryolarından biri sigara paketlerinin arkasında saklı. Dünya Sağlık Örgütü’nün hesaplamasına göre 1 ton yeşil tütün yaprağı üretmek için — tarlada sulamadan yaprak işlemeye kadar tüm süreç boyunca — yaklaşık 670 ton su harcanıyor. Oysaki tütüne ayrılmış tek 1 hektarlık bir tarlada bunun yerine 14,6 tona kadar patates yetiştirilebilirdi. Tütün endüstrisinin tamamı her yıl DSÖ envanterine göre yaklaşık 22 milyar ton su tüketiyor. Dolayısıyla bu noktada, tütünü içen ile maliyetine katlanan ülkeler farklılaşıyor. Bu adaletsizlik de tarih boyu tartışıla gelmiş kuzey-güney çatışmasının bir başka halkasını oluşturuyor.
Konunun tütün temelli atık, elektronik sigara ve buna bağlı e-atık boyutlarını da gelecek hafta yazımda ele alacağım.