1. YAZARLAR

  2. İlhan SAĞSEN

  3. En çok plastik atığı tiryakiler üretiyor
İlhan SAĞSEN

İlhan SAĞSEN

KÖŞE YAZARI
Yazarın Tüm Yazıları >

En çok plastik atığı tiryakiler üretiyor

Bu yazıda geçen hafta değindiğimiz konuya devam edeceğiz. Tütün endüstrisini sadece üretimden tüketime emisyon ya da kurutma ve ormansızlaşma üzerinden değerlendirmek yeterli değil. Bir de çok da dikkat etmediğimiz atık meselesi var. Tütünde atık tarlada başlıyor. 
Küresel tütün hasadının yaklaşık %30’luk kısmı daha işlenirken atığa dönüşüyor. Bu atık sıradan bir çöp değil, içerdiği nikotin miktarı zehirli atık sınıflandırma eşiğinin çok üstünde. Atığın içindeki nikotin yaklaşık olarak kg’da 23000 mg, zehirli atık sınıflandırmasındaki eşik ise kg başına 500 mg nikotin. Yani tütün fabrikası atığı kentsel çöp ile birlikte değerlendirilemez ve hukuken tehlikeli atık sınıfındadır. 
Gelelim tüketim sonrası atığa, yani bireysel sorumluluk kısmına. Tüketim sonrasında yılda 4,5 trilyon izmarit doğaya atılıyor. İzmariti genel olarak görsel bir kirlilik olarak değerlendiririz. Ancak bu doğru değil. İzmaritlerin filtreleri biyolojik olarak parçalanmıyor. 

Yaklaşık 15 yıl boyunca nikotin, arsenik, PAH’lar, kadmiyum ve kurşun sızdırıyor. Aynı zamanda, izmarit sayı itibarıyla dünyadaki en yaygın plastik atıktır. Her yıl çevreye atılan 4,5 trilyon izmarit en az 300 bin ton toksik plastik kirliliği ifade ediyor. Yine tek bir izmarit 40 litreye kadar su kirletiyor. Laboratuvar testlerinde 1 litre sudaki 1 izmarit balıkların yarısının ölümüne neden oluyor. Özet olarak, atık ve mikroplastik tartışması yıllarca pet şişe, poşet ve kozmetiğe odaklandı ancak sayı itibariyle küresel olarak en yaygın plastik parça tek kullanımlık filtredir. Bir sigara izmariti 15.000 liflik bir mikroplastik fabrikasıdır. 
İşin başka bir boyutunu da elektronik sigaralar oluşturuyor. Sektör elektronik sigara ile birlikte “dumansız gelecek” mottosuyla kendini yeşile geçiş şeklinde tanımlarken, aslında klasik bir sigaranın devasa atığı yerine yüksek teknoloji içeren, neredeyse geri dönüşümsüz yeni bir atık ortaya çıkartmış oldu. Elektronik sigara için plastik atık, tehlikeli kimyasal atık ve elektronik atık tek bir cihazda birleşiyor demek yanlış olmayacaktır. Konu üretimde başlıyor. Tek kullanımlık bir elektronik sigaranın en önemli parçası olan lityum-iyon pil için kobalt, nikel, bakır ve grafit gerektiriyor. Küresel kobalt üretiminin %64’ü Kongo Demokratik Cumhuriyeti’nden, lityum Arjantin-Şili-Bolivya’dan geliyor. Rafinasyonun ise büyük bölümü Çin’de yoğunlaşmış durumda. Elektronik sigaraların pil emisyonlarının yaklaşık %40’ı madencilik ve rafinasyon aşamasında ortaya çıkıyor. 
Küresel e-sigara pazarı 2024 yılı itibarıyla yaklaşık 23 milyar dolara ulaştı. ABD ve Avrupa bazında düşünüldüğünde artık kullanılan e-sigaraların yarıdan fazlası tek kullanımlık hale geldi. Örneğin ABD’de satılan e-sigaraların yaklaşık %60’lık kısmı tek kullanımlık ve her saniyede 5,7 tek kullanımlık cihaz çöpe gidiyor. İşin atık tarafına bakarsak ABD Çevre Koruma Ajansı nikotin ve lityum iyon pil kombinasyonu nedeniyle e-sigaraları tehlikeli atık kategorisinde değerlendiriyor. Bu bağlamda da bu tür atıkların ev çöplerine atılması da yasak. Yine Avrupa Komisyonu, tek kullanımlık elektronik sigaraları bileşik tehlikeli ürün olarak tanımlıyor. Kalıntı nikotin, tek kullanımlık plastik, ağır metaller ve lityumiyon pil tek cihazda birleştiği için fiili olarak bu çok malzemeli cihaz geri dönüştürülemez hale geliyor. 

Sonuç olarak, ister klasik manada sigara izmariti olsun isterse elektronik sigaranın çok malzemeli yapısı olsun her iki atık hikayesinde de büyük ölçekli ve geri dönüştürülemeyen bir çevre tahribatıyla karşı karşıyayız. Bu noktada, tütün endüstrisi hem tütün mamülleri üzerinden para kazanan şirketlerin hem de kulanıcı olarak bireylerin sorumluluğu olan ve üzerinde tekrar tekrar düşünülmesi gereken ciddi bir durumdur. 

Önceki ve Sonraki Yazılar