Enerji Günlüğü - Kısa adı ENTSO-E olan Avrupa Elektrik Şebeke Operatörleri Ağı’nın bundan yaklaşık 1 yıl önce İspanya ve Portekiz’de yaşanan yaygın elektrik kesintilerinin nedenleri ve gelişimi ile benzeri durumların yaşanmaması için neler yapılması gerektiğine dair sonuç raporu yayınlandı. 

SİSTEM BOZUKLUĞU

Bölgede geniş çaplı elektrik kesintilerine ve frekans dengesizliklerine yol açan olay, İber Yarımadası elektrik şebekesinin, genel Avrupa elektrik şebekesinden izole olmasına yol açan ciddi bir sistem bozukluğu olarak tanımlanıyor. 

NEDEN OLDU?

Rapora göre, yaşanan elektrik kesintilerinin kökeninde, İspanya ve Portekiz’de rüzgâr ve güneş enerjisinden elektrik üretimi rekor seviyelerdeyken, uluslararası bir standart olan 50 hertz’lik şebeke frekans dengesinin korunmasını sağlayacak unsurların yetersiz kalması (şebeke ataletinin düşük olması) yatıyor. Hal böyleyken, Fransa ile İspanya arasındaki yüksek gerilim hatlarından birinde meydana gelen teknik bir arıza, sistemin dengesini bozan zincirleme bir reaksiyona yol açtı. 

NASIL OLDU?  

Yüksek gerilim hattındaki arıza üzerine bazı santrallerdeki koruma röleleri beklenmedik şekilde devre girdi, yani bu tesisler kendilerini şebekeden ayırdı, dolayısıyla üretim kaybı daha da derinleşti. Yerel saatle öğleden sonra meydana gelen dalgalanma sonucunda Avrupa ana şebekesinden izole olan İber Yarımadası’nda şebekedeki frekans hızla düştü, milyonlarca abone elektriksiz kaldı. 

NE YAPMALI?

ENTSO-E’nin İspanya-Portekiz elektrik şebekesi krizine dair nihai raporunda, benzeri sorunların yaşanmaması için nelere ihtiyaç duyulduğu da geniş şekilde yer aldı. Bunlardan biri şebeke ataleti (Inertia) ve frekans kontrolü başlığı altında şöyle ifade edildi: 

Güneş ve rüzgâr enerji santrallerinin (GES ve RES) ihtiyaç halinde şebeke dengesini sağlamaya yönelik sanal senkron üniteleri/makineleri (Virtual Synchronous Machines) gibi davranması sağlanmalı. Bunun için ihtiyaç duyulan yazılımsal ve donanımsal güncellemeler zorunlu hale getirilmeli. 

ENTSO-E’nin Nihai Raporu’ndaki bir diğer öneri ise şebekeye, frekans dengesini korumaya yönelik hızlı tepki verebilecek unsurlar eklenmesi: Hızlı frekans tepkisi (FFR) sağlanabilmesi için frekans düşüşü anında milisaniyeler içinde devreye girecek devasa batarya depolama sistemlerinin (BESS) kapasitesi artırılmalı. 

KORUMA RÖLELERİNİN UYUMU

İspanya ve Portekiz’de geniş çaplı elektrik kesintilerine yol açan şebeke krizinin benzerlerini önlemek için ortaya koyulan bir diğer öneri ise yaşanan krizin nedenlerine de ışık tutacak nitelikte: Olay sırasında bazı üretim tesislerinin hatalı şekilde devreden çıkması, koruma rölelerinin ayarlarının bölge genelinde birbiriyle uyumlu olmadığını gösteriyor. Tüm Avrupa ile uyumlu, dinamik sınır değerlerine sahip koruma sistemlerine geçilmeli. 

Şebekedeki gerilim düşüşlerinde sistemin kademeli olarak değil, sadece gerekli noktalarda tepki vermesini sağlayacak daha akıllı yük atma mekanizmaları geliştirilmesi gerektiği de ENTSO-E raporunda yer alan bir diğer öneri oldu. 

SANTRALLERİN YÖNETİMİ 

ENTSO-E İberya Şebeke Krizi Nihai Raporunda, üretim kaynaklarının yönetimine dair önerilerde de bulunuluyor. Çok yüksek üretime karşılık düşük tüketimin yapıldığı anlarda şebeke güvenliğinin sağlanması için yenilenebilir enerji üretiminin uzaktan ve hızlı bir şekilde kısıtlanabilmesi için sistem operatörlerine daha geniş yetkiler verilmesi öneriliyor. 

HAZIR KITA SANTRALLER 

İber Yarımadası’nda yaşanabilecek yeni elektrik iletim şebekesi krizlerine karşı, yedek kapasite planlamasının önemine de vurgu yapıldı. Dengesizlik anında bazı bölgelerin kendini ana şebekeden izole etmesi ihtimaline karşı, İber Yarımadası’ndaki doğalgaz ve hidroelektrik santrallerinin her an devreye girebilecek şekilde, minimum kapasitede çalışır durumda tutulması (spinning reserve) önerildi. 

BÖLGESEL İŞBİRLİĞİ 

İber Yarımadası’nı elektriksiz bırakan ve aylardır yoğun tartışmalara konu olan elektrik şebekesi krizinin tekrarlanmaması, benzerlerinin de yaşanmaması için getirilen öneriler arasında, İspanya (REE), Portekiz (REN) ve Fransa (RTE) iletim operatörleri arasındaki veri akış hızının arttırılmasının önemi vurgulandı. Bu çerçevede, kriz riskine karşı milisaniyeler içinde önleyici kararlar alınabilmesi için yapay zeka destekli ortak bir izleme sistemi kurulması önerildi. Enterkonneksiyon hatlarında yük limitlerinin statik değil, hava durumuna ve anlık üretime göre yönetilmesi de öneriler arasında yer aldı. 

ÇÖKEN SİSTEMİ AYAĞA KALDIRMA 

ENTSO-E Raporunda, Avrupa enterkonnekte sistemine dahil İber Yarımadası ile sınırlı kalmakla birlikte, yaşanabilecek benzeri şebeke krizlerenin bütün kıtayı etkisi altına alabileceği ihtimaline de işaret ediliyor. Bu nedenle, şebekenin tamamen çökmesi (Blackout) halinde dışarıdan enerji almadan ayağa kalkabilme (Black Start) kapasitesine sahip santrallerin sayısının artttırılması önerildi. Ayrıca, olası krizlere karşı, daha sık kriz senaryolarının test edilmesi gerektiği vurgulandı.